Wat is het doel van de Eerlijke Adaptatiewijzer?

Veel klimaatmaatregelen zijn goed bedoeld, maar dat betekent niet automatisch dat ze voor iedereen even goed uitpakken. Subsidies komen vaker terecht bij mensen die de weg naar regelingen weten te vinden, een koopwoning hebben of genoeg tijd en middelen hebben om bijvoorbeeld een groen dak aan te leggen. Terwijl juist kwetsbare groepen vaak meer risico lopen door klimaatverandering. De Eerlijke Adaptatiewijzer helpt voorkomen dat maatschappelijke verschillen groter worden.

Wat houdt de Eerlijke Adaptatiewijzer in?

De Eerlijke Adaptatiewijzer is ingedeeld op basis van de drie fases Analyse, Ambitie en Actie. Voor elke fase vind je in de tool relevante kennis, praktische tips, hulpmiddelen en voorbeelden om je adaptatieproject eerlijker te maken. Ook krijg je inzicht in mogelijke hobbels. De tool is in de eerste plaats ontwikkeld voor gemeenten, provincies en waterschappen. Denk aan beleidsmakers, projectleiders en adviseurs die dagelijks bezig zijn met vergroening, hitte, wateroverlast of de ruimtelijke inrichting. De Eerlijke Adaptatiewijzer helpt hen op een laagdrempelige manier om ook sociale aspecten van klimaatadaptatie mee te nemen in hun afwegingen. Zo brengt de tool twee werelden samen die elkaar in de praktijk niet vanzelf vinden: het fysieke en het sociale domein.

Waarom hebben we de Eerlijke Adaptatiewijzer gemaakt?

Rond 2024 zagen we dat sociale kwetsbaarheid, bestaanszekerheid en klimaatrechtvaardigheid terugkerende thema’s werden binnen het veld van klimaatadaptatie. We merkten dat overheden hier iets mee wilden, maar tegelijk niet goed wisten hoe. Toen zijn we gaan kijken: wat is er eigenlijk al aan kennis beschikbaar over eerlijke klimaatadaptatie en hoe kunnen we dat toegankelijk maken? Van alle bruikbare kennis die er bestond, hebben we deze tool gemaakt. We hebben hiervoor de samenwerking opgezocht met Provincie Brabant en met Klimaatrechtvaardig Rotterdam.

Interactief rechtvaardigheidswiel

Een belangrijk hulpmiddel in de Eerlijke Adaptatiewijzer is het Rechtvaardigheidswiel, ontwikkeld door Klimaatrechtvaardig Rotterdam. Samen met hen hebben we voor de Eerlijke Adaptatiewijzer het wiel interactief gemaakt en toegespitst op klimaatadaptatie. Het Rechtvaardigheidswiel geeft een beeld van welke groepen in onze maatschappij vaker nadeel hebben. En welke groepen juist vaker voordeel hebben. Het nodigt je uit om met elkaar het gesprek aan te gaan over de manier waarop je hier bij klimaatadaptatie rekening mee kunt houden.

Verhaal over eerlijk vergroenen

En voor de provincie Brabant hebben we aan de Eerlijke Adaptatiewijzer ook een klimaatverhaal toegevoegd. Dat verhaal gaat over gemeenteambtenaar Tes in de fictieve Brabantse gemeente Groenebeek. Zij wil een kwetsbare wijk vergroenen. Het verhaal laat zien waar je als gemeente tegenaan kunt lopen als je een wijk eerlijker wilt vergroenen. Het helpt het bewustzijn over dit onderwerp te vergroten en het stimuleert je om met collega’s in gesprek te gaan over eerlijke klimaatadaptatie.

Waarom dit project?

In 2024 en 2025 volgden veertig woningcorporaties een training om met het Framework for Climate Adaptive Buildings (FCAB) te analyseren welke klimaatrisico’s er spelen bij hun woningen. Uit die training bleek dat veel corporaties behoefte hadden aan een gezamenlijke eerste analyse: de uitkomsten zijn dan onderling vergelijkbaar én het kost de corporaties minder tijd en moeite als ze dit niet allemaal zelf hoeven doen.

Wat hebben we gedaan?

We berekenden de omgevingsscore voor het woningbezit van 53 corporaties, in totaal 830.000 woningen. Dat is ruim een derde van alle corporatiewoningen in Nederland en ongeveer 10% van de hele Nederlandse woningvoorraad. We gebruikten hiervoor open data uit de Klimaateffectatlas. De resultaten zijn gebundeld in het rapport Effect van klimaatverandering op woningcorporaties. Ook kreeg elke deelnemende corporatie een eigen analyse van haar portefeuille, uitgesplitst per pand. Zo weet elke corporatie precies waar de grootste risico’s liggen.

De omgevingsscore is de eerste stap uit het FCAB. De score laat zien in hoeverre woningen in 2050 worden blootgesteld aan acht klimaateffecten op het gebied van hitte, droogte, wateroverlast en overstroming.

Wat zijn de uitkomsten?

Corporatiewoningen worden gemiddeld harder geraakt door klimaatverandering dan de gemiddelde Nederlandse woning:

• 75% van de corporatiewoningen heeft een middelhoge of hoge blootstelling aan hittestress door warme nachten. Landelijk is dat 55%.
• 37% heeft een verhoogd risico op grondwateroverlast.
• 33% heeft een verhoogd risico op wateroverlast bij hevige buien.

Ook heeft een deel van de woningen funderingsproblemen, zoals paalrot en verschilzetting. De kosten per woning kunnen dan nog flink oplopen.

Wat was onze rol?

CAS heeft de data-analyse uitgevoerd. We koppelden de adressen van de 830.000 corporatiewoningen aan panden uit de Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG). Daarna berekenden we per pand de omgevingsscores op basis van kaarten uit de Klimaateffectatlas. Ook schreven we mee aan het onderzoeksrapport. De DGBC was penvoerder van het project, verzorgde het trainingstraject voor de corporaties en beheert de FCAB-methodiek. Samen vertaalden we de resultaten naar conclusies en aanbevelingen voor de corporatiesector.

Bijzonder aan dit project

Het is het eerste grootschalige onderzoek naar de gevolgen van klimaatverandering voor woningcorporaties in Nederland. Op 6 november 2025 overhandigden we het rapport aan Liesbeth Spies, voorzitter van Aedes, tijdens de Klimaattop Gebouwde Omgeving. De resultaten kregen aandacht van de NOS en andere media, en werden ook genoemd in het politieke debat over volkshuisvesting en klimaatadaptatie. En bij de DGBC merken ze dat klimaatrisico’s door de analyses nu ineens wél op tafel liggen bij de besturen van woningcorporaties.

Wat zijn de vervolgstappen?

Met de omgevingsscore als basis kunnen corporaties nu de volgende stap uit het Framework for Climate Adaptive Buildings (FCAB) zetten: het bepalen van de gebouwscore. Die score brengt de kwetsbaarheid van individuele woningen in beeld. Veel deelnemende corporaties zijn daar al mee gestart. Uiteindelijk moeten de inzichten leiden tot concrete maatregelen, zoals het vergroenen van versteende buurten. Daarvoor is samenwerking nodig met gemeenten, waterschappen, financiële partijen en bewoners. Het rapport beveelt ook aan om het onderzoek uit te breiden naar de hele corporatiesector. Brancheorganisatie Aedes steunt dit en helpt corporaties ook al bij het toepassen van het FCAB en het aanpakken van klimaatrisico’s.

Wie krijgt het meest te maken met klimaatschade?

Het onderzoek richt zich op de relatie tussen klimaateffecten, gender en ongelijkheid in Europees Nederland en op Bonaire. We hebben in beeld gebracht welke gebieden en buurten het meest te maken krijgen met hitte, wateroverlast, droogte en overstromingen. Ook hebben we onderzocht wie daar wonen en hoe (dreigende) klimaatschade hun dagelijks leven en woonsituatie beïnvloedt. Daarbij hebben we gekeken naar kenmerken van bewoners, zoals gender, leeftijd, migratieachtergrond, inkomen en type woning. We onderzochten ook hoe deze kenmerken elkaar beïnvloeden. Juist de combinatie en stapeling van kenmerken kan bepalen hoe kwetsbaar mensen zijn voor de gevolgen van klimaatverandering.

Waarom de focus op gender?

We richtten ons in dit onderzoek op gender, omdat eerdere studies laten zien dat vrouwen en LHBTQ+-personen vaak zwaarder worden geraakt door de gevolgen van klimaatverandering. Dat komt bijvoorbeeld door economische afhankelijkheid, zorgtaken en vormen van uitsluiting. Tegelijk kunnen vrouwen een belangrijke rol spelen bij het bedenken en uitvoeren van klimaatoplossingen. In de eerdere verkenning ‘Klimaat & Gender’ bleek dat gender in klimaatonderzoek vaak te weinig aandacht krijgt. Dit onderzoek bouwde daarop voort. We bekeken de blootstelling aan klimaateffecten, de gevolgen daarvan en mogelijke vormen van ondersteuning in samenhang.

Waaruit bestond het onderzoek?

Het onderzoek combineerde kwantitatieve analyses met kwalitatief onderzoek. Met data uit de Klimaateffectatlas en van het CBS hebben we onderzocht waar de kans op klimaatschade het grootst is en welke groepen mensen daar wonen.  Daarnaast voerden Hogeschool Rotterdam en Terramar Museum kwalitatief onderzoek uit in Rotterdam, Enschede en op Bonaire. Zij hielden interviews en namen vragenlijsten af onder bewoners. Ook spraken ze met experts om hun kennis en ervaringen mee te nemen.

Wat zijn de resultaten?

Uit het onderzoek blijkt dat een kwart van de buurten in Europees Nederland sterk blootgesteld is aan meerdere klimaatdreigingen. Vooral in steden en laaggelegen gebieden komen hitte, wateroverlast en overstromingen vaker voor. Gemiddeld verschillen deze meest blootgestelde buurten sociaaleconomisch niet sterk van minder blootgestelde buurten. Wel ligt het aandeel huurwoningen in de meest blootgestelde buurten hoger dan in de minder blootgestelde buurten. In buurten met veel wateroverlast of hittestress wonen bovendien relatief meer eenpersoonshuishoudens en mensen met een migratieachtergrond van buiten Europa.

Voor Bonaire waren minder data beschikbaar en zijn alleen de blootstelling aan kustoverstroming en hevige regenval geanalyseerd. Deze klimaatdreigingen spelen vooral in bepaalde wijken.

Welke aanbevelingen doen we voor adaptatiebeleid?

Het rapport sluit af met aanbevelingen om het adaptatiebeleid in Europees Nederland en op Bonaire beter te laten aansluiten op de werkelijkheid van verschillende groepen die kwetsbaar zijn voor klimaateffecten, zoals huishoudens met een lager inkomen, en vrouwen en jongeren. Het eerste deel van de aanbevelingen geldt voor Europees Nederland en Bonaire. Daarna volgen nog extra aanbevelingen voor Bonaire.

Aanbevelingen voor Europees Nederland en Bonaire

• Neem sociale verschillen standaard mee in het nationale en lokale klimaatbeleid en betrek risicogroepen actief.
• Koppel klimaatadaptatie aan de aanpak van energiearmoede en combineer maatregelen in woningen en wijken.
• Let expliciet op gender en andere vormen van uitsluiting en voorkom dat beleid ongelijkheid vergroot.
• Investeer in aanvullend onderzoek, betere data en begrijpelijke informatie voor professionals en inwoners.
• Werk met een brede, gebiedsgerichte wijkaanpak en betrek bewoners en woningeigenaren actief.
• Blijf in gesprek met bewoners en maatschappelijke organisaties en stuur beleid bij op basis van hun ervaringen.

Aanbevelingen voor Bonaire

• Zie klimaatbestendige bouw- en infrastructuurnormen op Bonaire als een basisrecht en pas ze aan de lokale context aan.
• Zorg op Bonaire voor toegankelijke, collectieve ondersteuning en doorbreek versnippering in hulp en informatie.
• Sluit educatie en voorlichting op Bonaire aan bij het dagelijks leven en erken vrouwen als belangrijke dragers van kennis.
• Ontwikkel ruimtelijk beleid op Bonaire met echte participatie en aandacht voor bestuurscultuur en machtsverhoudingen.
• Erken en versterk lokale kennis, zorgrelaties en bestaande initiatieven als basis voor klimaatadaptatie op Bonaire.
• Verbind klimaatadaptatie op Bonaire met armoedebeleid en bestaanszekerheid, zodat basisvoorzieningen op orde zijn.

Hoe nu verder?

De belangrijkste volgende stap is dat we de resultaten en aanbevelingen gebruiken om het adaptatiebeleid socialer en eerlijker te maken. Ons doel is dat OCW en andere ministeries aan de slag gaan met onze aanbevelingen. Klimaatadaptatie vraagt om samenwerking tussen verschillende ministeries en partners.

We gaan ook verder met deze inzichten in nieuw onderzoek, onder andere in het project ENGAGED. In dat project ontwikkelen en testen we samen met gemeenten, professionals en bewoners een praktische aanpak voor eerlijke klimaatadaptatie. Daarnaast werken het Scheepvaartmuseum en het Terramar Museum aan een tentoonstelling waarin zij onze onderzoeksresultaten verwerken. Zo bereiken we niet alleen beleidsmakers en onderzoekers, maar ook een breed publiek.

Verder willen we de Klimaateffectatlas uitbreiden met sociale indicatoren. Daarmee maken we de sociale kant van klimaatadaptatie beter zichtbaar. Zo dragen we bij aan een klimaatbestendig en rechtvaardig Nederland, in Europees Nederland én op Bonaire en de andere Caribische eilanden.

Wat houdt de Basiscursus Klimaateffectatlas in?

De Basiscursus Klimaateffectatlas is bedoeld voor professionals die in hun werk te maken hebben met klimaatadaptatie en die met de Klimaateffectatlas aan de slag willen. De cursus duurt een dag en biedt inzicht in de verschillende mogelijkheden die de Klimaateffectatlas biedt. Tijdens de cursus ontdekken deelnemers welke informatie ze kunnen gebruiken in hun werk. Ook krijgen ze inzicht in hoe de Klimaateffectatlas is georganiseerd en hoe nieuwe kaarten worden ontwikkeld. Ze leren de kaartviewer gebruiken en maken kennis met de kaartverhalen die relevant voor hen kunnen zijn. Tot slot krijgen de deelnemers ook een inkijkje in het Kennisportaal Klimaatadaptatie en hoe ze deze website kunnen gebruiken om met klimaatadaptatie aan de slag te gaan.

Wat is het doel van de basiscursus?

Ons doel is niet alleen om alle nuttige kennis in de Klimaateffectatlas meer onder de aandacht te brengen. Het is ook een manier om gebruikers beter op weg te helpen in de atlas en om de atlas steeds gebruiksvriendelijker te maken. Door dit directe contact krijgen we namelijk meteen inzicht in hoe deelnemers de atlas gebruiken, tegen welke vragen ze aanlopen, welke behoeften de atlas nog niet vervult en waar verbeteringen wenselijk zijn.

Twee soorten cursussen

We geven op dit moment twee soorten cursussen over de Klimaateffectatlas: een open cursus en een cursus op maat voor werkregio’s. De open cursus geven we in ons kantoor in Bussum en is bedoeld voor een brede doelgroep. De cursus voor werkregio’s geven we op locatie en is bedoeld voor overheidsprofessionals die met elkaar samenwerken aan klimaatadaptatie in één van de 45 DPRA-werkregio’s.

Open basiscursus

De open cursus die we geven in Bussum heeft als doel om een brede groep kennis te laten maken met de Klimaateffectatlas. De groep bestaat vaak uit een mix van onder meer overheidsprofessionals, adviesbureaus, woningcorporaties en financiële instellingen. De eerstvolgende open cursus is op dinsdag 3 november 2026. Wil je meer informatie over de open cursus of wil je je hiervoor aanmelden? Klik dan op de link hieronder.

Meer informatie over de open basiscursus

Basiscursus voor werkregio’s

We gaan naar de werkregio’s toe om daar een cursus op maat te geven. Hiervoor melden zich verschillende overheidsprofessionals aan, van gemeenten, waterschappen en provincies. Het voordeel hiervan is ook dat professionals van verschillende afdelingen en/of verschillende gemeenten in de regio met elkaar in gesprek gaan over hoe ze de atlas kunnen gebruiken. Wil je meer informatie over de basiscursus voor werkregio’s? Download dan hieronder de brochure:

Download de brochure over de basiscursus voor werkregio’s

Op zoek naar een andere cursus over de Klimaateffectatlas?

Ben je geïnteresseerd in een cursus op maat over de Klimaateffectatlas voor een specifieke doelgroep? Zoals voor professionals bij woningcorporaties, veiligheidsregio’s of het hoger onderwijs? Laat het ons weten via het contactformulier!

Wat houdt het project in?

Samen met UNICEF Nederland, het CBS en het RIVM hebben we onderzocht wat de gevolgen kunnen zijn van klimaatverandering en luchtvervuiling voor kinderen in Europees en Caribisch Nederland. Jongeren hebben hier zelf ook over meegedacht, via een jongerenpanel dat op verschillende momenten is betrokken.

Wat was het doel van dit project?

Het doel van het project was om aandacht te vragen voor de gevoeligheid van kinderen voor klimaateffecten en luchtvervuiling. En ook om klimaatbeleid te stimuleren dat het welzijn en de gezondheid van kinderen waarborgt. Dit beleid zou volgens het rapport rekening moeten houden met kinderen die extra kwetsbaar zijn, bijvoorbeeld omdat ze gezondheidsproblemen hebben of omdat ze in een gebied wonen dat gevoelig is voor overstromingen.

Wat was onze rol in het project?

Voor de onderwerpen hitte en overstroming hebben we de impact op kinderen in beeld gebracht met informatie uit de Klimaateffectatlas. Er is in beeld gebracht hoe het klimaat verandert naar 2050 en 2100 toe. Daarna zijn gedetailleerde kaarten over hittestress en overstromingsrisico’s gecombineerd met de locaties waar kinderen wonen. Zo hebben we een inschatting kunnen maken van hoeveel kinderen blootstaan aan hittestress en overstromingsrisico’s, nu en in de toekomst. Hierbij hebben we ook gekeken naar specifieke kenmerken van deze kinderen, zoals leeftijd, of ze wonen in een koop- of huurwoning, en het inkomen van het huishouden.

Wat was de rol van de andere partners?

Wij hebben de klimaatinformatie over hitte en overstromingen geselecteerd. CBS heeft deze informatie gekoppeld aan persoonsgegevens, op basis van de locaties waar deze kinderen wonen. Het RIVM heeft bronnen bij elkaar gebracht over de impact op kinderen en gegevens over luchtkwaliteit geleverd. UNICEF Nederland was verantwoordelijk voor het verwerken en rapporteren van deze bronnen in het rapport. Het rapport geeft aanbevelingen aan overheden om de gezondheid en het welzijn van kinderen te waarborgen.

Welke aanbevelingen doet het rapport?

Het rapport doet allerlei aanbevelingen over verschillende onderwerpen, op het gebied van kinderrechten, de stem van kinderen en jongeren, beleid, onderzoek en onderwijs. Een greep uit de aanbevelingen die UNICEF doet:

• Vergroen de leefomgeving van kinderen, zoals het planten van bomen en de aanleg van begroeiing op gebouwen.
• Gebruik bij het ontwikkelen van klimaatbeleid de Kinderrechtentoets. Deze toets kijkt specifiek naar de impact van beleid op kinderen. Op die manier worden de belangen van kinderen op een transparante manier meegewogen.
• Zorg voor goed geïsoleerde schoolgebouwen, zodat leerlingen in de klas geen last hoeven hebben van de hitte. Dit is vooral belangrijk voor scholen in Caribisch Nederland.
• Betrek kinderen en jongeren actief bij het klimaatdebat en de ontwikkeling van klimaatbeleid.
• Maak gebruik van een hoopvol perspectief als kinderen betrokken worden. Dat is goed voor hun mentale gezondheid, het motiveert ze en het versterkt hun gevoel dat ze zelf ook in staat zijn om bij te dragen.

Download het rapport