Wie krijgt het meest te maken met klimaatschade?

Het onderzoek richt zich op de relatie tussen klimaateffecten, gender en ongelijkheid in Europees Nederland en op Bonaire. We hebben in beeld gebracht welke gebieden en buurten het meest te maken krijgen met hitte, wateroverlast, droogte en overstromingen. Ook hebben we onderzocht wie daar wonen en hoe (dreigende) klimaatschade hun dagelijks leven en woonsituatie beïnvloedt. Daarbij hebben we gekeken naar kenmerken van bewoners, zoals gender, leeftijd, migratieachtergrond, inkomen en type woning. We onderzochten ook hoe deze kenmerken elkaar beïnvloeden. Juist de combinatie en stapeling van kenmerken kan bepalen hoe kwetsbaar mensen zijn voor de gevolgen van klimaatverandering.

Waarom de focus op gender?

We richtten ons in dit onderzoek op gender, omdat eerdere studies laten zien dat vrouwen en LHBTQ+-personen vaak zwaarder worden geraakt door de gevolgen van klimaatverandering. Dat komt bijvoorbeeld door economische afhankelijkheid, zorgtaken en vormen van uitsluiting. Tegelijk kunnen vrouwen een belangrijke rol spelen bij het bedenken en uitvoeren van klimaatoplossingen. In de eerdere verkenning ‘Klimaat & Gender’ bleek dat gender in klimaatonderzoek vaak te weinig aandacht krijgt. Dit onderzoek bouwde daarop voort. We bekeken de blootstelling aan klimaateffecten, de gevolgen daarvan en mogelijke vormen van ondersteuning in samenhang.

Waaruit bestond het onderzoek?

Het onderzoek combineerde kwantitatieve analyses met kwalitatief onderzoek. Met data uit de Klimaateffectatlas en van het CBS hebben we onderzocht waar de kans op klimaatschade het grootst is en welke groepen mensen daar wonen.  Daarnaast voerden Hogeschool Rotterdam en Terramar Museum kwalitatief onderzoek uit in Rotterdam, Enschede en op Bonaire. Zij hielden interviews en namen vragenlijsten af onder bewoners. Ook spraken ze met experts om hun kennis en ervaringen mee te nemen.

Wat zijn de resultaten?

Uit het onderzoek blijkt dat een kwart van de buurten in Europees Nederland sterk blootgesteld is aan meerdere klimaatdreigingen. Vooral in steden en laaggelegen gebieden komen hitte, wateroverlast en overstromingen vaker voor. Gemiddeld verschillen deze meest blootgestelde buurten sociaaleconomisch niet sterk van minder blootgestelde buurten. Wel ligt het aandeel huurwoningen in de meest blootgestelde buurten hoger dan in de minder blootgestelde buurten. In buurten met veel wateroverlast of hittestress wonen bovendien relatief meer eenpersoonshuishoudens en mensen met een migratieachtergrond van buiten Europa.

Voor Bonaire waren minder data beschikbaar en zijn alleen de blootstelling aan kustoverstroming en hevige regenval geanalyseerd. Deze klimaatdreigingen spelen vooral in bepaalde wijken.

Welke aanbevelingen doen we voor adaptatiebeleid?

Het rapport sluit af met aanbevelingen om het adaptatiebeleid in Europees Nederland en op Bonaire beter te laten aansluiten op de werkelijkheid van verschillende groepen die kwetsbaar zijn voor klimaateffecten, zoals huishoudens met een lager inkomen, en vrouwen en jongeren. Het eerste deel van de aanbevelingen geldt voor Europees Nederland en Bonaire. Daarna volgen nog extra aanbevelingen voor Bonaire.

Aanbevelingen voor Europees Nederland en Bonaire

• Neem sociale verschillen standaard mee in het nationale en lokale klimaatbeleid en betrek risicogroepen actief.
• Koppel klimaatadaptatie aan de aanpak van energiearmoede en combineer maatregelen in woningen en wijken.
• Let expliciet op gender en andere vormen van uitsluiting en voorkom dat beleid ongelijkheid vergroot.
• Investeer in aanvullend onderzoek, betere data en begrijpelijke informatie voor professionals en inwoners.
• Werk met een brede, gebiedsgerichte wijkaanpak en betrek bewoners en woningeigenaren actief.
• Blijf in gesprek met bewoners en maatschappelijke organisaties en stuur beleid bij op basis van hun ervaringen.

Aanbevelingen voor Bonaire

• Zie klimaatbestendige bouw- en infrastructuurnormen op Bonaire als een basisrecht en pas ze aan de lokale context aan.
• Zorg op Bonaire voor toegankelijke, collectieve ondersteuning en doorbreek versnippering in hulp en informatie.
• Sluit educatie en voorlichting op Bonaire aan bij het dagelijks leven en erken vrouwen als belangrijke dragers van kennis.
• Ontwikkel ruimtelijk beleid op Bonaire met echte participatie en aandacht voor bestuurscultuur en machtsverhoudingen.
• Erken en versterk lokale kennis, zorgrelaties en bestaande initiatieven als basis voor klimaatadaptatie op Bonaire.
• Verbind klimaatadaptatie op Bonaire met armoedebeleid en bestaanszekerheid, zodat basisvoorzieningen op orde zijn.

Hoe nu verder?

De belangrijkste volgende stap is dat we de resultaten en aanbevelingen gebruiken om het adaptatiebeleid socialer en eerlijker te maken. Ons doel is dat OCW en andere ministeries aan de slag gaan met onze aanbevelingen. Klimaatadaptatie vraagt om samenwerking tussen verschillende ministeries en partners.

We gaan ook verder met deze inzichten in nieuw onderzoek, onder andere in het project ENGAGED. In dat project ontwikkelen en testen we samen met gemeenten, professionals en bewoners een praktische aanpak voor eerlijke klimaatadaptatie. Daarnaast werken het Scheepvaartmuseum en het Terramar Museum aan een tentoonstelling waarin zij onze onderzoeksresultaten verwerken. Zo bereiken we niet alleen beleidsmakers en onderzoekers, maar ook een breed publiek.

Verder willen we de Klimaateffectatlas uitbreiden met sociale indicatoren. Daarmee maken we de sociale kant van klimaatadaptatie beter zichtbaar. Zo dragen we bij aan een klimaatbestendig en rechtvaardig Nederland, in Europees Nederland én op Bonaire en de andere Caribische eilanden.